Ke Arah Pemerkasaan Istibdal Wakaf di Malaysia
Satu Tinjauan Perundangan dan Tadbir Urus
DOI:
https://doi.org/10.33102/i-iecons.v11i1.217Keywords:
Istibdal, wakaf, perundangan, MalaysiaAbstract
Artikel ini menganalisis perundangan istibdal (penggantian harta wakaf) di Malaysia, meneliti cabaran dan hala tuju masa depannya. Istibdal merupakan instrumen penting untuk mengoptimumkan aset wakaf yang kurang produktif demi manfaat sosio-ekonomi ummah, dengan Malaysia cenderung mengguna pakai pandangan fiqh yang fleksibel. Kajian ini menggunakan pendekatan kualitatif melalui analisis dokumen dan kajian kepustakaan terhadap kerangka perundangan, fatwa, dan kes-kes mahkamah berkaitan istibdal. Dapatan menunjukkan bahawa walaupun istibdal dihalalkan demi maslahah, pelaksanaannya berhadapan dengan ketidakseragaman undang-undang antara negeri dan konflik dengan perundangan sivil. Isu tadbir urus, kekurangan dana, dan kesedaran awam yang rendah turut menjadi cabaran. Kes-kes mahkamah menekankan prinsip kekekalan wakaf dan keperluan ketelusan dalam pengurusan.Kesimpulannya, pemerkasaan istibdal memerlukan penyeragaman perundangan, peningkatan tadbir urus, pemanfaatan teknologi, dan pendidikan awam yang berterusan. Pelan Induk Wakaf Nasional 2025-2030 dijangka memacu wakaf produktif, namun kejayaan bergantung kepada penyelesaian cabaran sedia ada untuk merealisasikan potensi penuh wakaf di Malaysia.Downloads
References
Amree Ahmad (2024, July 23). Pelan Induk Wakaf Nasional jadi garis panduan satukan dana wakaf. Utusan Malaysia. https://www.utusan.com.my/nasional/2024/07/pelan-induk-wakaf-nasional-jadi-garis-panduan-satukan-dana-wakaf/.
Abdul Aziz Sulaiman & Noor Hidayah Zainuddin (2023). Kanun Tanah Wakaf Negara: Adakah Satu Keperluan: National Waqf Land Code: Is It Necessary. Journal of Fatwa Management and Research, 28(3), 129–147. https://doi.org/10.33102/jfatwa.vol28no3.546
Afiffudin Mohammed Noor, Fathullah Asni, Mohd, & Muhamad Rozaimi Ramle. (2023). Analysis of issues and solutions on the implementation of istibdal waqf property in states of Peninsular Malaysia. Qualitative Research in Financial Markets, 15(3), 423–444. https://doi.org/10.1108/qrfm-04-2021-0071.
Afiffudin Mohammed Noor, Mohd Afandi Mat Rani, Noraini Ismail, Hasyeilla Abd Mutalib, Muhammad Husni Hasbulah, & Mohd Fadzli Rosli. (2023). An Analysis Of Thematic Literature Review On Istibdal Waqf In Malaysia. International Journal of Law, Government and Communication, 8(33), 102-122.
Ashlah Binti Ibrahim, & Adnin Binti Ibrahim. (2018). Pelaksanaan Istibdal Dan Pembangunan Tanah Wakaf Di Perak [Review Of Pelaksanaan Istibdal Dan Pembangunan Tanah Wakaf Di Perak]. Asian People Journal (APJ) , Volume 1(Issue 2 (2018)), 287–297. https://journal.unisza.edu.my/apj/index.php/apj/article/download/77/46/223
Bahari, Z., & Aziz, A. H. A. (2019). The Understanding And Awareness Of Waqf Istibdal Application In Peninsular Malaysia. The European Proceedings of Social and Behavioural Sciences, 269–278. https://doi.org/10.15405/epsbs.2019.09.29
BERNAMA. (2024, July 23). Pelan Induk Wakaf Nasional 2025-2030 dilancarkan tahun hadapan. Harian Metro; New Straits Times. https://www.hmetro.com.my/mutakhir/2024/07/1114306/pelan-induk-wakaf-nasional-2025-2030-dilancarkan-tahun-hadapan.
Editor Unit Fatwa. (2022, July 29). Hukum Istibdal Harta Wakaf Berasaskan Nilai. Jabatan Mufti Negeri Perlis. https://muftiperlis.gov.my/index.php/en/himpunan-fatwa-negeri/692-hukum-istibdal-harta-wakaf-berasaskan-nilai
Fahruroji, F. (2017). ISTIBDᾹL WAKAF: Ketentuan Hukum dan Modelnya. MISYKAT: Jurnal Ilmu-Ilmu Al-Quran, Hadist, Syari’ah Dan Tarbiyah, 2(1), 111. https://doi.org/10.33511/misykat.v2n1.111
Farhana Suhaimi (2024). Keperluan Mengenalpasti Risiko Dalam Proses Istibdal Harta Wakaf (The Need to Identify Risks in the Istibdal Process of Waqf Assets). https://doi.org/10.24191/jcis.v10i1.9
Farhana Suhaimi (2024). Keperluan Mengenalpasti Risiko Dalam Proses Istibdal Harta Wakaf (The Need to Identify Risks in the Istibdal Process of Waqf Assets). https://doi.org/10.24191/jcis.v10i1.9 accessed on July 12, 2025
Fathullah Asni & Afiffudin Mohammed Noor, Muhamad Husni Hasbulah, & Wan Mohd Amjad Wan Halim. (2023). Management Of Fatwa Approach And Factors On The Implementation Of Istibdal Waqf In Selangor. Vol. 35. Pp. 1565-1582.
Fathullah Asni, Afiffudin Mohammed Noor, & Muhamad Husni Hasbulah. (2023). Management of cash waqf fund generation through the implementation of istibdal in Kedah. https://doi.org/10.1108/qrfm-03-2022-0048
Hasbullah, M., Yusoff, S. H., & Zakaria, M. Z. (2019). Istibdal Harta Wakaf: Kajian Ringkas Terhadap Peranan dalam Mengembangkan Produk Wakaf. Journal of Fatwa Management and Research, 160–171. https://doi.org/10.33102/jfatwa.vol16no2.13
Hassan, M. S. (2025, May 10). Wujud kes rasuah dalam penjualan tanah wakaf. Harian Metro; New Straits Times. https://www.hmetro.com.my/utama/2025/05/1217282/wujud-kes-rasuah-dalam-penjualan-tanah-wakaf - Harian Metro, accessed on July 12, 2025.
M.Syukron. (2023). Istibdal Wakaf Dalam Perspektif Fuqaha Dan Relevansinya Terhadap Undang-Undang Wakaf [Review Of Istibdal Wakaf Dalam Perspektif Fuqaha Dan Relevansinya Terhadap Undang-Undang Wakaf ]. Sosio Akademika, Vol 13(1), 89–105. https://journal.iaismqbangko.ac.id/index.php/sosio/article/download/45/43
Mohamad, R., Mohd Yusoff, Z., & Nordin, N. (2021). Pelaksanaan Istibdāl Bagi Tanah-Tanah Wakaf Di Malaysia: Kajian Perbandingan Antara Hukum Syarak Dengan Perundangan Sivil. UUM Journal of Legal Studies, 12(Number 2), 307–331. https://doi.org/10.32890/uumjls2021.12.2.13 .
Mohd. (2025). Mekanisme Istibdal Dalam Pembangunan Tanah Wakaf. Scribd. https://id.scribd.com/doc/81267121/Mekanisme-Istibdal-Dalam-Pembangunan-Tanaf-Wakaf.
MSTAR. (2017, May 5). Jual Tanah Wakaf, Ahli Perniagaan Direman Empat Hari. Mstar.com.my. https://www.mstar.com.my/lokal/semasa/2017/05/05/ahli-perniagaan-reman-jual-tanah-wakaf
Noor, A. M., & Ismail, C. Z. (2016). Impak Pembangunan Tanah Wakaf Menerusi Kaedah Istibdal Terhadap Penjanaan Hasil Wakaf Di Negeri Kelantan. Muktamar Waqf IQLIMI III. Https://Www.Researchgate.Net/Publication/310864114_IMPAK_PEMBANGUNAN_TANAH_WAKAF_MENERUSI_KAEDAH_ISTIBDAL_TERHADAP_PENJANAAN_HASIL_WAKAF_DI_NEGERI_KELANTAN
Nurul Mazrah Manshor, Rohayati Hussin, Nur Irinah Mohamad Sirat, & Siti Khadijah Abdullah Sanek. (2024). Wakaf Digital Di Malaysia: Analisis Perundangan Dan Cabaran Semasa. International Journal Of Law, Government And Communication (IJLGC), 9(36). Retrieved from https://gaexcellence.com/ijlgc/article/view/50.
OctoberCMS. (2025). Portal Rasmi Yayasan Waqaf Malaysia. Ywm.gov.my. https://www.ywm.gov.my/berita/876.accessed on July 12, 2025.
Pengurusan, M., Wakaf, J., Haji, D., & Menteri, P. (n.d.). Istibdal Wakaf. https://e-penerbitan.jawhar.gov.my/wp-content/uploads/2022/07/Istibdal-Wakaf.pdf
Rani, M., & Mohd Afandi. (2015). Mekanisma Istibdal dalam pembangunan tanah wakaf di Terengganu / Mohd Afandi Mat Rani. https://jcis.uitm.edu.my/journal/volume1/8.%20Mekanisme%20Istibdal%20Dalam%.
Rohayati Hussin & Mohd Halim & Afiffudin Mohammed Noor & Farahdina Fazial (2022). Evolusi Tadbir Urus dan Perundangan Wakaf di Malaysia: Satu Analisis. June 2022. Conference: Technology, Science, Social Science & Humanities International Conference 2022 (TeSSHi 2022) At: Universiti Teknologi MARA Cawangan Kedah.
Sabri, H., & Mahamood, S. M. (2020). Signifikasi Konsep Istibdal dalam Sistem Pengurusan Wakaf: Analisis dari Perspektif Fiqh dan Undang-undang. Journal of Fatwa Management and Research, 15–24. https://doi.org/10.33102/jfatwa.vol19no1.2.
Sharifah Zubaidah Syed Abdul Kader. (2016). Kerangka Undang-Undang Pengurusan Wakaf Di Malaysia: Ke Arah Keseragaman Undang-Undang [Review Of Kerangka Undang-Undang Pengurusan Wakaf Di Malaysia: Ke Arah Keseragaman Undang-Undang]. KANUN, 28(1), 101–126. https://mycite.mohe.gov.my/en/files/article/103484
Siti Arifah Binti Abdul Kader, & Wan Ibrisam Fikry Bin Wan Ismail. (2017). Isu Pengambilan Tanah Wakaf: Kajian Kes Madrasah Salihiah dan Lapangan Terbang Sultan Abdul Halim, Kedah [Review of Isu Pengambilan Tanah Wakaf: Kajian Kes Madrasah Salihiah dan Lapangan Terbang Sultan Abdul Halim, Kedah]. Fikiran Masyarakat, 5(2), 87–93.
Siti Arifah Binti, Abdul Kader, Sarjana Falsafah, Fakulti Geoinformasi & Tanah (2018). Pelaksanaan Istibdal Dalam Kes Pengambilan Tanah Wakaf. Tesis ini dikemukakan sebagai memenuhi syarat penganugerahan ijazah. http://eprints.utm.my/81663/1/SitiArifahAbdulMFGHT2018.pdf
SMART Insight. (2025). Smartinsight.id. https://journals.smartinsight.id/index.php/ERP/article/download/199/189/673
Akta 505, Akta Pentadbiran Undang-Undang Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1993
Akta Pengambilan Tanah 1960.
Enakmen Majlis Agama Islam dan Adat Istiadat Melayu Kelantan 1994
Enakmen No. 7 Tahun 2002, Enakmen Pentadbiran Agama Islam (Negeri Melaka) 2002
Enakmen Pentadbiran Agama Islam (Negeri Johor) 2003
Enakmen Pentadbiran Agama Islam (Negeri Pulau Pinang) 2004
Enakmen Pentadbiran Agama Islam (Negeri Selangor) 2003
Enakmen Pentadbiran Agama Islam (Negeri Sembilan) 2003
Enakmen Pentadbiran Agama Islam (Perak) 2004
Enakmen Pentadbiran Agama Islam 2006 (Perlis)
Enakmen Pentadbiran Hal Ehwal Agama Islam (Terengganu)
Enakmen Pentadbiran Undang-Undang Islam (Kedah Darul Aman) 2008
Enakmen Pentadbiran Undang-Undang Islam 1991 (Pahang)
Enakmen Wakaf (Negeri Melaka) 2005
Enakmen Wakaf (Negeri Sabah) (Pindaan) 2023
Enakmen Wakaf (Negeri Sabah) 2018
Enakmen Wakaf (Negeri Selangor) 2015
Enakmen Wakaf (Negeri Sembilan) 2005
Enakmen Wakaf (Perak) 2015
Enakmen Wakaf (Terengganu) 2016
Kaedah-Kaedah Dana Wakaf Pahang 2015
Kaedah-Kaedah Wakaf 1983
Majlis Ugama Islam Negeri Sabah 2004
Ordinan Majlis Islam Sarawak, 2001
